Nuttige info over deze tentoonstelling
Naar aanleiding van het vierde eeuwfeest van de Veurnse openbare kruisweg is een tentoonstelling “De Sodaliteit en de openbare kruisweg” samengesteld. Deze vindt plaats van 14 maart tot en met 26 april 2026 in de Sint-Walburgakerk te Veurne, en is elke dag te bezoeken van 10 tot 12 uur en van 14 tot 17.30 uur.
Bij de tentoonstelling hoort een leidraad voor de bezoeker. Aan het onthaal ligt deze in vier talen klaar ; je kan hem daar uitlenen en na je bezoek terugbezorgen.
Voor hen die de tekst graag houden, geven we hier de inhoud van de Nederlandse versie weer.
Leidraad bij de tentoonstelling
In de Gentse wijk Ekkergem bestond voor 1566 al een kruisweg, maar die werd vernield tijdens de beeldenstorm. In 1621 werd hij onder impuls van Jacob Boonen, aartsbisschop van Mechelen, opnieuw opgebouwd. De staties waren in bas reliëf, bevestigd aan pilaren. Het parcours van de kruisweg was ongeveer 4 km lang, de afstand die Christus aflegde tussen de Olijfhof en de Calvarieberg ; te Jeruzalem wordt die geëvoceerd door de Via Dolorosa. Te Ekkergem gebruikte men teksten uit de Sponsus sanguineus ofte den Bloedighen Bruydegom onser Zielen van Michiel Zachmoorter.
In 1625 was Jacob Clou, norbertijn van de Veurnse Sint Niklaasabdij, op reis naar Gent, waar hij zwaar ziek werd. Zijn gastheer en zijn meegereisde confrater besloten, voor zijn genezing deel te nemen aan de kruisweg te Ekkergem. De eigenzinnige Clou wilde echter samen met hen deelnemen, hoewel hij al tien dagen met hoge koorts te bed lag. Toen hij met de grootste moeite de laatste statie had bereikt, voelde hij zich plots genezen. Hij besliste, uit dankbaarheid een zelfde kruisweg in te richten in zijn woonplaats. Dit gebeurde al in 1626. Het enige verschil was, dat de staties te Veurne schilderijen met voorstelling van de scènes uit de Passie waren.
In 1637 sticht Clou de Sodaliteit van den Gekruisten Zaligmaker ende van Maria Zijne Bedruckte Moeder Staende bij Hem onder het Cruce op den Bergh van Calvarien. Zijn wens is duidelijk : dit broederschap stelt in zijn spiritualiteit de verering van de Passie centraal en zal verder ieder jaar de openbare kruisweg organiseren.
Te Ekkergem is de kruisweg met de Franse Revolutie verdwenen, maar te Veurne bestaat hij dank zij de Sodaliteit nog altijd. Iedereen kan de 4 km lange tocht door de binnenstad mee stappen en de 17de-eeuwse teksten bij de staties beluisteren elke vrijdag in de vasten om 20 uur en op Witte Donderdag om 24 uur. Aanvang in de Sint-Niklaaskerk, einde in de Sint-Walburgakerk.
1. Boek van de Sodaliteit en transcriptie van de beginregels.
Dit schetst de rol van Jacob Clou en de Capucijnen te Veurne, de geschiedenis van het broederschap vanaf de stichting en zijn spiritualiteit tegen de algemene achtergrond van de 17de en 18de eeuw.
2. Regels van de Sodaliteit
Een minimale vereiste is mee willen instaan voor het behoud van de openbare kruisweg en de Boetprocessie. Er wordt ook verwacht dat elke sodalis regelmatig deelneemt aan de vergaderingen, de eucharistievieringen en de kruisweg.
3. De Sodaliteit en de kruisweg
Zoals hier blijkt, werd de kruisweg doorheen de jaren niet altijd op dezelfde momenten als nu georganiseerd. (zie ook nr. 19)
4. Rekeningboek van de Sodaliteit
Bovenaan rechts : “betaald aan Willem van Heede (…) voor overschilderen van de statie Caiphas”.
5. Spaans manuscript met de vertaling van de teksten van de kruisweg
In 1623 woonde aartshertogin Isabella de kruisweg te Ekkergem bij. Men maakte voor haar deze Spaanse vertaling, fraai verlucht met miniaturen van de staties.
Te Veurne werden naar aanleiding van het 4de eeuwfeest een aantal nieuwe staties gemaakt die gebruik maken van deze miniaturen. In deze kerk vind je een voorbeeld vooraan links in de kooromgang : “Aan het kruis genageld”.
6. Sponsus sanguineus ofte den Bloedighen Bruydegom onser Zielen
Presentatie van een aantal bladzijden uit dit boek, waaruit de teksten van de openbare kruisweg werden gelicht. Bij elke statie staat meer dan enkel de beschrijving en het gebed die in de kruisweg worden voorgelezen ; er volgt een uitgebreide meditatie, de “historie” (een omstandige omschrijving van de scène die in de statie wordt voorgesteld) en een “consideratie” (beschouwing). Na elke statie wordt het aantal stappen naar de volgende statie vermeld.
7. Sponsus sanguineus, eerste uitgave (1623)
8. Tekst van de 5de statie uit de kruisweg
Vergelijk deze tekst, nu nog te Veurne gebruikt, met die op de openliggende pagina van document 7.
9. Sponsus sanguineus, uitgave in pocketformaat uit 1676
10. De triptiekstatie In ’t hof van Pilatus aan Zwarte Nonnenstraat 19
Georges Verschingel (bruikleen dr. Frans Buyse)
11. De nachtelijke kruisweg op Witte Donderdag
Georges Verschingel (bruikleen kerkfabriek St.-Niklaas Veurne)
12. Oude flambeeuwen
Flambeeuwen begeleiden de standaard van de Sodaliteit in de eerste kruisweg, de nachtelijke kruisweg en de kruisweg van Goede Vrijdag
13. De plechtige kruisweg op Goede Vrijdag
Georges Verschingel (bruikleen kerkfabriek St.-Niklaas Veurne)
14. Altaartriptiek van Georges Verschingel
Deze triptiek sierde jarenlang een altaar op het traject van de Boetprocessie. Linkerluik : de kruisweg in de Zwarte Nonnenstraat - rechterluik : de Boetprocessie – midden : verering van de lijdende Christus, kernopdracht van de Sodaliteit
15. Stoel met het wapen van de Sodaliteit (eind 19de eeuw)
Een Latijns kruis met bovenaan een spreukband met het opschrift INRI, over alles heen een stok met spons en een lans, vergezeld van drie spijkers en een gesel en omkranst door een doornenkroon.
Wapenspreuk: arma militiae nostrae (de wapens van ons leger)
Zie ook de foto’s onder volgend nummer.
16. Het Calvariekruis van de Sodaliteit
bevindt zich voorin de linkerbeuk van de St-Niklaaskerk. - Foto’s : het kruis in zijn geheel, drie details ervan, de sodales met het kruis.
Jacob Clou kocht dit kruis in 1639 te Antwerpen en schonk het aan de Sodaliteit. Bij de productie waren niet alleen ebenisten (bewerkers van ebbenhout) betrokken ; ook zilversmeden, kleinschilders, draaiers en beeldsnijders leverden hun bijdrage. De calvarie is vervaardigd uit massief en fineer ebbenhout. De houten beelden van Christus aan het kruis, Sint-Jan, Maria en Maria Magdalena zijn gemaakt uit buxushout. In de calvarie zijn vier olieverfschilderijtjes op koper verwerkt, die vier heiligen voorstellen : Augustinus, Norbertus, Nicolaas en Maria Magdalena, patroonheilige van de Sodaliteit.
Aan dit kruis is duidelijk het touw te zien, waarmee elke nieuwe sodalis wordt “ingebonden” (verbonden met het kruis ten teken van trouw aan de lijdende Verlosser).
17. Standaard van de Sodaliteit (eind 19de eeuw)
Bemerk het verschil met de huidige standaard (foto rechts onder 16)
18. Foto’s van de kruisweg in het eerste kwart van de 20ste eeuw
19. Documenten in verband met de organisatie van de kruisweg
- 1809 : op vrijdag om 8 uur ’s morgens kruisweg (3de alinea) – een gift wordt gevraagd voor het onderhoud van de staties (4de alinea)
- 1956 : op Goede Vrijdag een kruisweg om 6.45, 14.30 en 20 u.
- 1972 : nog kruisweg op de eerste dagen van de Goede Week
- 1974 : op Witte Donderdag om 21 en 24 u., op Goede Vrijdag 20 u.
- 1999 : op Witte Donderdag om 20 en 24 u.
20. De groep sodales in de kledij van het broederschap (2025)
21. De grafsteen van Jacob Clou
Het resterend fragment van deze grafsteen bevindt zich voorin de linker zijbeuk van de St.-Niklaaskerk.
Reconstructieschetsen van de volledige grafsteen.
22. De 15de statie van de openbare kruisweg (Uittrekking der klederen)
Tevens grafplaats van Christiaan Grimminck (+ 1637), kanunnik in het kapittel van St.-Walburga
23. De 17de statie van de openbare kruisweg (Het hangen aan het kruis)
24. De 18de en laatste statie van de openbare kruisweg (De graflegging)
Tevens graf van Jan Tryoen (+ 1639), kanunnik in het kapittel van St.-Walburga en tevens pastoor van deze kerk, geestesgenoot van Clou
25. Kruisweg (José van Gucht) (bruikleen Stad Veurne)
Klassieke kruisweg met 14 staties (nummering op gele achtergrond)
De passiescènes spelen zich af op Veurnse achtergrond (1ste statie : veroordeling door Pilatus in zittingszaal rechtbank – 2de kruisopneming voor het Landhuis - 3de hoek Grote Markt en Appelmarkt – 4de en 8ste Spaans Paviljoen – 5de tot 7de Grote Markt – 9de Houtmarkt – 10de tot 14de op diverse plaatsen in het Stadspark)
Tenzij anders vermeld zijn de tentoongestelde objecten eigendom van de vzw Sodaliteit.